Հայաստանում՝ Գնիշիկ գետի կիրճի խորքերում, թաքնված է հնագույն աշխարհ տանող մի դարպաս, որը հայտնի է Արենի-1 քարանձավ անվամբ։ Այս հնագիտական վայրը, որը հաճախ կոչվում է նաև «Թռչունների քարանձավ», շատ ավելին է, քան պարզապես խորշ կրաքարե ժայռերի մեջ։ Սա մի վայր է, որտեղ պատմությունը շնչում է՝ առաջարկելով բացառիկ հայացք այն մասին, թե ինչպես են մարդիկ ապրել, արարել և ծեսեր կատարել ավելի քան վեց հազար տարի առաջ։
Քարանձավը միջազգային ճանաչում ստացավ իր յուրահատուկ չոր միկրոկլիմայի շնորհիվ, որն ասես բնական պահոց լիներ։ Օդի կայուն ջերմաստիճանն ու խոնավությունը թույլ են տվել, որ սովորաբար հեշտ քայքայվող օրգանական նյութերը հազարամյակներ շարունակ պահպանվեն անխաթար վիճակում։
Ամենաանհավանական հայտնագործություններից մեկը աշխարհի ամենահին կաշվե կոշիկն է, որը գտնվել է քարանձավի փոսերից մեկում։ Այս բացառիկ կոշիկը, որը կարվել է ընդամենը մեկ կտոր կաշվից, ստեղծվել է մ.թ.ա. 3500-ականներին՝ նախորդելով նույնիսկ Գիզայի բուրգերին ու Սթոունհենջին։ Այն հայտնաբերվել է գրեթե նախնական տեսքով. պահպանվել են թե՛ կաշվե կապիչները, թե՛ ներսի չոր խոտը, որը հավանաբար օգտագործվել է ջերմությունն ապահովելու կամ կոշիկի կաղապարը պահելու նպատակով։
Բացի հնագույն «նորաձևության» նմուշներից, Արենի-1-ը հայտնի է նաև որպես աշխարհի հնագույն ամբողջական գինեգործարան։ Այստեղ հայտնաբերված կավե հսկա կարասները, հնձանն ու խմորման տարաները փաստում են, որ դեռևս մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում մարդիկ տիրապետել են գինեգործության բարդ հմտություններին։
Սակայն քարանձավը սոսկ «արտադրամաս» չէր. այն սրբազան մի վայր էր, որտեղ միահյուսվում էին առօրյա կյանքն ու ծիսական արարողությունները։ Պեղումների շնորհիվ լույս աշխարհ են եկել նաև այլ հազվագյուտ գտածոներ, ինչպիսիք են խոտից հյուսված կիսաշրջազգեստը և բացառիկ լավ պահպանված բուսական մնացորդներ՝ դեղձի կորիզներ ու խաղողի վազեր։
Արենի-1 այցելելը պարտադիր փորձառություն է Վայոց Ձորով ճամփորդողների համար։ Այն գտնվում է հիասքանչ Նորավանքի հարևանությամբ, ինչը հրաշալի հնարավորություն է մեկտեղելու միջնադարյան ճարտարապետության վեհությունն ու պատմության խորհուրդը։ Կանգնելով քարանձավի մուտքի մոտ և հայացք ձգելով դեպի ժայռոտ հովիտը՝ Դուք հաղորդակից եք դառնում մարդկության հնագույն ավանդույթներին։ Սա հանդարտ, բայց հզոր մի հիշեցում է բնության հետ մեր բազմադարյա կապի և կյանքի պարզ հաճույքների հարատևության մասին։
