Խոսրովի անտառ պետական արգելոցն աշխարհի հնագույն պահպանվող տարածքներից է, որի պատմությունը սկիզբ է առնում դեռևս IV դարից։
Այն գտնվում է Արարատի մարզում՝ Գեղամա լեռների հարավարևմտյան լանջերին։
Արգելոցը հիմնադրել է Խոսրով III Կոտակ թագավորը՝ որպես արքայական որսատեղի և վայրի բնության ապաստարան։
Ավելի քան 23,000 հեկտար տարածք ընդգրկող այս վայրն աչքի է ընկնում տպավորիչ բնապատկերներով՝ խորը կիրճերով, հրաբխային բարձրավանդակներով և դարավոր գիհու ու կաղնու անտառներով, որոնք դարեր շարունակ մնացել են գրեթե անխաթար։
Արգելոցը սերտորեն կապված է հայոց պատմության հետ և հաճախ անվանվում է «Թագավորի անտառ»։ Ըստ միջնադարյան պատմիչների՝ արքան հրամայել է հազարավոր ծառեր տնկել՝ ստեղծելու մի խիտ անտառ, որը կծառայեր միապետությանը։ Մոտ 1700 տարի առաջ կատարված այս հեռատեսական քայլը թույլ է տվել պահպանել մի եզակի էկոհամակարգ, որտեղ ժայռոտ լանդշաֆտը համադրվում է հարուստ կենսաբազմազանության հետ՝ դառնալով յուրօրինակ «կենդանի լաբորատորիա» բնագետների համար։
Գիտական տեսանկյունից արգելոցը հազվագյուտ և անհետացող տեսակների վերջին հանգրվաններից է։ Այն կովկասյան ընձառյուծի, բեզոարյան այծի և հայկական մուֆլոնի բնակության հիմնական վայրերից մեկն է։
Տեղանքին բնորոշ են Ազատ և Խոսրով գետերի դրամատիկ կիրճերը, որտեղ հրաբխային ժայռերն ու թաքնված ջրվեժները (որոնցից ամենահայտնիները կրում են հեթանոսական աստվածներ Վահագնի և Աստղիկի անունները) ստեղծում են առեղծվածային մթնոլորտ։
Տարածքի բուսականությունը նույնպես բացառիկ է. այստեղ աճում են Արարատյան դաշտին բնորոշ հազվագյուտ գիհիներ և լեռնային կաղնիներ։ 2026 թվականի դրությամբ՝ Խոսրովի անտառը շարունակում է մնալ էկոտուրիզմի և գիտական հետազոտությունների կարևորագույն կենտրոն՝ հաջողությամբ համադրելով խիստ պահպանությունը զբոսաշրջային փորձառությունների հետ։
Չնայած հիմնական գոտիները փակ են, հատուկ առանձնացված արահետները թույլ են տալիս այցելել Հավուց Թառի և Աղջոց վանքերիավերակները, որոնք լուռ ներդաշնակության մեջ են վայրի բնության հետ։
Արգելոցը մնում է Հայաստանի հողի հետ կապի խորհրդանիշը՝ առաջարկելով խաղաղություն մի բնաշխարհում, որը պաշտպանվել է թե՛ թագավորների, թե՛ բնության կողմից։ Արգելոցի տարածքն ունի նաև հսկայական հնագիտական արժեք։
Բացի միջնադարյան վանքերից, այստեղ կարելի է գտնել հնագույն բնակավայրերի հետքեր, հեթանոսական զոհարաններ և հզոր Կաքավաբերդ ամրոցը։ Ազատ գետի հովտին հսկող այս ամրոցը ժամանակին եղել է Պահլավունի իշխանական տան ռազմավարական հենակետերից մեկը։
Գառնիի տաճարին մոտ լինելը և Ազատի հովտի կազմում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկվածությունը Խոսրովի անտառը դարձնում են Հարավային Կովկասի պատմականորեն ամենահարուստ և տեսարժան բնական հուշարձաններից մեկը։
