Հայերեն ձեռագրերը պարզապես հին գրքեր չեն. դրանք աշխարհի ժառանգության կենդանի գանձեր են. դարեր շարունակ այս ձեռագիր և գեղեցիկ նկարազարդ հատորները եղել են հայերի պատմությունը, հավատքը և գիտական գիտելիքները պահպանելու հիմնական միջոցը. այսօր դրանք հանդիսանում են հայ միջնադարյան արվեստի ամենաառանձնահատուկ արտահայտություններից մեկը.
Մատենադարան. հնագույն գրքերի տուն
Եթե այցելում եք Երևան, Մատենադարան (Մեսրոպ Մաշտոցի հին ձեռագրերի ինստիտուտ) այցելությունը պարտադիր է։ Դա միջնադարյան ձեռագրերի աշխարհի ամենամեծ պահոցներից մեկն է։
Այն պահպանում է ավելի քան 20 000 միավոր՝ սկսած ձեռքի ափի չափ փոքր աղոթագրքերից մինչև հսկայական «Մշո Ճառընտիր»-ը, որը կշռում է գրեթե 28 կիլոգրամ և ստեղծելու համար պահանջվել է ավելի քան 600 գառան կաշի։
Մանրանկարչության արվեստ
Հայկական ձեռագրերի համաշխարհային ճանաչումը մեծապես պայմանավորված է դրանց մանրանկարներով։ Այդ բարդ ու բազմերանգ պատկերները սոսկ զարդանախշեր չէին, այլ յուրօրինակ մի «տեսողական լեզու»։ Դրանց շնորհիվ նույնիսկ կարդալ չիմացող մարդիկ կարողանում էին հաղորդակից դառնալ Աստվածաշնչի պատմություններին ու անցյալի կարևոր իրադարձություններին։
Այս արվեստի գլխավոր առանձնահատկություններից մեկը բնական ներկերի կիրառումն էր, որոնց շարքում իր բացառիկությամբ առանձնանում է Որդան կարմիրը։ Այս ներկանյութը ստացվում էր տեղական միջատից և դարեր շարունակ պահպանում է իր նախնական վառ երանգը։ Շատ ձեռագրերում, հատկապես թագավորական պատվերների դեպքում, օգտագործվում էր նաև իսկական ոսկեթերթ, որն անգամ հարյուրամյակներ անց չի կորցրել իր արքայական փայլը։
Մանրանկարներում յուրաքանչյուր մանրուք հագեցած է խորը սիմվոլիզմով. թռչնապատկերները, ծաղկային նախշերն ու երկրաչափական զարդանախշերը կրում են հոգևոր ու տիեզերական նշանակություն։ Այս ամենի շնորհիվ Մատենադարանի ձեռագրերի հավաքածուն արժանիորեն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» գրանցամատյանում՝ որպես մարդկության կարևորագույն մշակութային ժառանգություն։
Ինչպես են պատրաստվել հայերեն ձեռագրերը
Միջնադարում ձեռագրերը ստեղծվում էին գրչատներում՝ հատուկ արհեստանոցներում, որոնք սովորաբար գտնվում էին վանքերում։ Այս գործընթացը աշխատանք էր, որին մասնակցում էին մի քանի մասնագետներ։
- Գրիչը՝ գրում էր տեքստը գրաբարով։
- Զարդանկարիչը՝ ներկում էր գունավոր պատկերներն ու եզրազարդումներ իրականացնում։
- Կազմարարը ՝ գրքի էջերը կապում էր կաշվե ծածկույթով։
Հայոց պատմության ընթացքում գիրքը միշտ ավելի թանկ է եղել, քան անձնական իրերը։ Հայտնի են բազում պատմություններ հայ կանանց մասին, ովքեր հարյուրավոր կիլոմետրեր կրել են հսկայական ծանր ձեռագրերը՝ միայն թե դրանք չոչնչանան։ Հենց այս նվիրումի ու սուրբ հարգանքի շնորհիվ է, որ մեր մշակութային այդ փխրուն մասունքները պահպանվել ու հասել են մեր օրերը։
Փաստեր ձեռագրերի մասին
- Ամենահին ձեռագիր. Ամենահին ամբողջությամբ պահպանված հայերեն ձեռագիրը «Ավետարան ըստ Մարկոսի»-ն է, որը թվագրվում է մ.թ. 862 թվ․։
- Որտեղ կարելի է դրանք տեսնել. Մատենադարանը հիմնական կենտրոնն է, սակայն նշանակալի հավաքածուներ կան նաև Երուսաղեմի հայկական թաղամասում և Վենետիկի Սան Լազարո կղզում։
