Բացահայտեք Հայաստանը. 10 գաղտնի վայր, որտեղ զբոսաշրջիկների հազվադեպ կհանդիպեք

Երևանից ու Սևանից այն կողմ՝ Հայաստանն իր լավագույն գաղտնիքները պահում է նրանց համար, ովքեր պատրաստ են շեղվել հայտնի երթուղիներից: Սա սրտաձև լեռնային լճերի, մոռացված միջնադարյան կամուրջների ու թաքնված գեյզերների երկիր է:

Կովկասի խաղաղ անկյուններում դուք կգտնեք հեռավոր վանքեր, որտեղ միակ ձայնը թռչունների դայլայլն է: Այստեղ տիրում է վայրի ու կախարդական մի գեղեցկություն, որը հազվադեպ կհանդիպեք սովորական զբոսաշրջային քարտեզներում:

«Armenia Discovery»-ի թիմը տարիներ է անցկացրել՝ հետազոտելով ամեն մի մարզ, հաղթահարելով տասնյակ լեռնաշղթաներ և զրուցելով տեղացիների հետ, ովքեր անգիր գիտեն իրենց հող ու ջուրը:

Այս ուղեցույցում մենք բացահայտում ենք Հայաստանի 10 արտասովոր վայրեր, որոնք զբոսաշրջիկների մեծ մասը պարզապես չի նկատում: Մենք կիսվում ենք անկեղծ խորհուրդներով, այցելության լավագույն ժամանակացույցով և այն բոլոր գիտելիքներով, որոնք անհրաժեշտ են այս վայրերը պատասխանատվությամբ բացահայտելու համար:

Անկախ նրանից՝ փորձառու ճանապարհորդ եք, պատմության սիրահար, թե պարզապես ցանկանում եք տեսնել իրական Հայաստանը՝ այս ցանկը հենց ձեզ համար է: Պահպանե՛ք այն, կիսվե՛ք ընկերների հետ և, որ ամենակարևորն է՝ ճամփա՛ ընկեք:

1. Լիչքի ջրվեժը — Մեղրու լեռների սիրտը

Սյունիքի մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ մայիս–հոկտեմբեր

Հայաստանի հեռավոր հարավում՝ Մեղրու լեռնաշղթայի ժայռոտ ու վեհաշուք գագաթների գրկում, թաքնված է երկրի ամենագեղեցիկ անկյուններից մեկը։ Ի տարբերություն հանրահայտ զբոսաշրջային վայրերի՝ այս սրտաձև լիճը մնացել է գրեթե անձեռնմխելի։ Այն գտնվում է Լիչք գյուղի մոտակայքում, և նրա կատարյալ ռոմանտիկ տեսքը լավագույնս բացվում է շրջակա բարձունքներից։

Դեպի լիճ տանող ճանապարհը իսկական արկած է. այն անցնում է լքված պղնձահանքերի և ալպյան մարգագետինների միջով, որտեղ օդը հագեցած է վայրի ուրցի բուրմունքով։ Սա կատարյալ վայր է մենության ձգտողների համար. այստեղ չկան մարդկային կուտակումներ, միայն բյուրեղյա մաքուր ջուրն է, որն արտացոլում է Սյունիքի անհատակ երկինքը, և լռությունը, որը խախտվում է միայն քամու շշուկով։

1. Լավագույն ժամանակը. Ուշ գարնանից մինչև աշնան կեսեր։ Ձմռանը Մեղրու բարձրադիր գյուղեր տանող ճանապարհները կարող են դժվարանցելի կամ փակ լինել։
2. Ինչպես հասնել. Մեղրին Երևանից մոտ 370 կմ հեռավորության վրա է։ Մեղրի կամ Կապան քաղաքներից պետք է շարժվել դեպի Լիչք գյուղ։ Մինչև արշավի մեկնարկային կետ հասնելու համար խորհուրդ է տրվում օգտագործել ամենագնաց (4x4) մեքենա։
3. Կարևոր է. Քանի որ տարածաշրջանը սահմանամերձ է, անպայման ձեզ հետ ունեցեք անձը հաստատող փաստաթղթեր։

2. Ջերմուկի գեյզերը — Բնության հրաշքը առողջարանային քաղաքում

Վայոց Ձորի մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ ամբողջ տարվա ընթացքում

Ջերմուկն ամբողջ Կովկասում հայտնի է իր բուժիչ հանքային ջրերով և խորհրդային տարիներից մնացած առողջարանային մշակույթով։ Սակայն այցելուների մեծ մասը, հանքային ջուրն ըմպելասրահում համտեսելուց հետո, հեռանում է՝ այդպես էլ չիմանալով քաղաքի տակ՝ կիրճում թաքնված գեյզերի մասին։

Ջերմուկի գեյզերը բնական ինքնաբուխ աղբյուր է. հանքանյութերով հարուստ տաք ջուրը պարբերաբար բխում է հողից՝ վեր բարձրանալով մի քանի մետր հզոր սյունով։ Այն գտնվում է Արփա գետի կիրճում, որտեղ կարելի է հասնել քաղաքի կենտրոնից սկսվող արահետով։

Կիրճի պատերը պատված են բազմերանգ հանքային նստվածքներով՝ ժանգոտ կարմիրից մինչև ծծմբային դեղին ու կրաքարային սպիտակ, ինչը տեսարանին հաղորդում է գեղեցիկ երանգներ։

Ջերմուկը գտնվում է Վայոց Ձորում՝ Հայաստանի գինեգործական ամենահին և ինքնատիպ տարածաշրջանում։ Գեյզերն ուսումնասիրելուց հետո խորհուրդ է տրվում այցելել տեղական գինեգործարաններից մեկը և համտեսել լեգենդար Արենի կամ Ոսկեհատ տեսակներից պատրաստված գինիները։ Սա կատարյալ վերջակետ կլինի Ջերմուկի բուժիչ մթնոլորտում անցկացրած օրվա համար։

1. Լավագույն ժամանակը. Այստեղ կարելի է այցելել ամբողջ տարին, թեև հոկտեմբերին կիրճի աշնանային գույները պարզապես հիասքանչ են։
2. Ինչպես հասնել. Ջերմուկը Երևանից մոտ 170 կմ հեռավորության վրա է (մեքենայով մոտ 3 ժամ):
3. Տեղական խորհուրդ. Գեյզեր այցելությունը համատեղեք Ջերմուկի ջրվեժի (որը տեղացիներն անվանում են «Ջրահարսի վարսեր») հետ. այն գտնվում է նույն կիրճի վերին հատվածում։

3. Մելիք Թանգիի կամուրջը — Միջնադարյան հրաշք անդնդի վրա

Սյունիքի մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ ապրիլ–հոկտեմբեր

Հայաստանի ամենավայրի ու լեռնային մարզում՝ Սյունիքի ժայռոտ կիրճերում, միակամար մի քարե կամուրջ է ձգվում անդնդի վրայով, որը կարծես կախարդանքով է հենված ժայռերին։ Մելիք Թանգիի կամուրջը թվագրվում է 19-րդ դարով (թեև կառուցվել է ավելի հին հիմքերի վրա) և ժամանակին եղել է Մետաքսի ճանապարհի կարևոր հատվածներից մեկը, որով անցել են Հայկական լեռնաշխարհը հատող քարավանները։

Ի տարբերություն Խնձորեսկի հայտնի ճոճվող կամրջի, որը միշտ լի է զբոսաշրջիկներով, Մելիք Թանգիի կամուրջն իսկապես հեռավոր ու լքված վայր է։ Այնտեղ հասնելու համար պետք է անցնել չասֆալտապատ լեռնային ճանապարհներով, ապա 1-2 ժամ քայլել բարձր բազալտե ժայռերի, կաղնու անտառների և կարկաչուն գետակների միջով։

Արդյունքը գերազանցում է սպասելիքները. խորը կիրճի վրա նրբագեղորեն հառնող այս կամուրջը հայկական քարագործության հանճարեղ նմուշ է, որը դիմացել է դարերի փորձություններին՝ երկրաշարժերին ու հորդառատ ջրհեղեղներին։

Այս վայրի մասին գրեթե չեք գտնի տեղեկություն ուղեցույցներում, և այստեղ տուրիստական խմբեր չեն այցելում։ Հենց այդ բացառիկ մենությունն էլ արդարացնում է ներդրված յուրաքանչյուր ջանք։

1. Լավագույն ժամանակը. Գարունը (ապրիլ–մայիս)՝ վայրի ծաղիկների գույների համար, և աշունը (սեպտեմբեր–հոկտեմբեր)՝ ոսկեգույն անտառների տեսարանների համար։
2. Ինչպես հասնել. Մեքենայով հասեք Գորիս (Երևանից մոտ 310 կմ), այնուհետև շարժվեք դեպի Որոտանի կիրճը։ Ճանապարհը բարդ է, ուստի խիստ խորհուրդ է տրվում դիմել տեղացի ուղեկցի օգնությանը։
3. Լուսանկարչություն. Առավոտյան արևելյան լույսը կատարյալ է կամուրջը լուսանկարելու համար, ուստի փորձեք տեղում լինել վաղ առավոտյան։

4. Հոռոմայր վանքը — Լոռվա անտառային թաքստոցը

Լոռու մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ մայիս–հոկտեմբեր

Հայաստանի հյուսիսում գտնվող Լոռու մարզը հայտնի է իր խորը կիրճերով և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցուցակում ընդգրկված Հաղպատի ու Սանահինի վանքերով: Սակայն անգամ այստեղ՝ կաղնու և հաճարենու խիտ անտառների արանքում, թաքնված է անհայտ գոհարը՝ Հոռոմայր վանքը:

12-րդ դարի այս բացառիկ համալիրը գտնվում է Դեբեդի կիրճի դրամատիկ լանջերին: Այն, ինչ Հորոմայրն առանձնացնում է մյուս վանքերից, նրա դիրքն է. վանքի մի մասը կառուցված է սարահարթի եզրին, իսկ մյուսը՝ անմիջապես ժայռի տակ՝ թվում է, թե քարե պատերը ձուլված են լեռանը: Այստեղ հասնելը իսկական ուխտագնացություն է բնության միջով: Արահետն անցնում է անտառային թավուտներով, որոնք գարնանը լցված են վայրի սխտորի (ղափան) բուրմունքով, իսկ աշնանը՝ սնկերի առատությամբ:

Այստեղ տիրող լռությունն ու անտառի շունչը ստեղծում են մի այնպիսի մթնոլորտ, որը չեք գտնի մարդաշատ տուրիստական կենտրոններում:

1. Լավագույն ժամանակը. Մայիս-հունիս ամիսներին՝ անտառի զարթոնքը տեսնելու համար, և սեպտեմբեր-հոկտեմբերին՝ լոռվա «ոսկե աշունը» վայելելու համար:
2. Ինչպես հասնել. Վանքը գտնվում է Օձուն գյուղից դեպի Այգեհատ տանող ճանապարհին: Վերին հուշարձանախմբին հասնելը հեշտ է, իսկ ստորին՝ ժայռի տակ գտնվող մասին հասնելու համար անհրաժեշտ է քայլել զառիթափ արահետով (խորհուրդ է տրվում ունենալ հարմար կոշիկներ):
3. Պատմական նշում. Լոռու վանքերը միջնադարում եղել են գրչության և մշակույթի խոշոր կենտրոններ. հենց այս խաղաղ անտառների լռության մեջ են ծաղկել հայկական մանրանկարչությունն ու աստվածաբանական միտքը:

5. Նորատուսի խաչքարերի դաշտը

Գեղարքունիքի մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ ամբողջ տարվա ընթացքում

Սևանա լճի այցելուների մեծ մասը սահմանափակվում է թերակղզով և Սևանավանքով։ Սակայն ընդամենը մի փոքր շեղվելով դեպի Նորատուս գյուղ՝ դուք կհայտնվեք մի վայրում, որտեղ ժամանակը կարծես կանգ է առել։ Այստեղ է գտնվում աշխարհում միջնադարյան խաչքարերի ամենամեծ պահպանված հավաքածուն՝ շուրջ 1000 յուրօրինակ կոթող, որոնցից հնագույնները թվագրվում են 10-րդ դար։

Գերեզմանատունը տարածված է լճափնյա բլրի վրա, որտեղից բացվում է Սևանի հիասքանչ տեսարանը։ Խաչքարերն այստեղ պատված են դարավոր քարաքոսերով, իսկ դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր պատմությունը, որը քանդակված է քարի մեջ։ Մուտքն անվճար է, իսկ գյուղացիները ջերմորեն են ընդունում հյուրերին (երբեմն տեղացի տատիկները ձեզ կպատմեն հետաքրքիր լեգենդներ խաչքարերի մասին)։

Խորհուրդ է տրվում քայլել մինչև Նորատուսի թերակղզի՝ վայելելու լճի լազուր հայելին, որն այստեղից երևում է իր ողջ հմայքով։

1. Լավագույն ժամանակը. Այստեղ կարելի է այցելել ամբողջ տարին, սակայն ցանկալի է խուսափել վաղ գարնանային ամիսներից (մարտ–ապրիլ), երբ ճանապարհները կարող են ցեխոտ լինել։ Ամառային մայրամուտները Նորատուսում պարզապես կախարդական են։
2. Ինչպես հասնել. Երևանից մոտ 90 կմ հեռավորության վրա է։ Պետք է շարժվել Սևան–Գավառ մայրուղով մինչև Նորատուս գյուղ։
3. Համատեղեք. Այցը համատեղեք Սևանավանքի և Հայրավանքի հետ, իսկ ամռանը՝ Սևանում լողալու և տեղական իշխան կամ սիգ համտեսելու հետ։

6. Լաստիվերի քարանձավային արահետը — Տավուշի անտառային հեքիաթը

Տավուշի մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ ապրիլ–նոյեմբեր

Հայաստանի հյուսիսային՝ անտառապատ ու մշտադալար Տավուշի մարզում է գտնվում երկրի ամենատպավորիչ արշավային ուղղություններից մեկը՝ Լաստիվերը։ Ենոքավան գյուղից մոտ 3 կիլոմետր հեռավորության վրա՝ Խաչաղբյուր գետի ափերին թաքնված այս վայրը հնագույն քարանձավների, գահավիժող ջրվեժների և մամռապատ ժայռերի մի կախարդական համալիր է։

Արահետն անցնում է խիտ անտառների միջով՝ բացահայտելով միջնադարյան քարանձավային բնակավայրեր, որոնց պատերին պահպանվել են առեղծվածային քանդակներ։ Լաստիվերը կատարյալ վայր է նրանց համար, ովքեր սիրում են վայրի բնությունը, գետի կարկաչն ու փայտե տնակների ջերմությունը։

Տավուշի մարզն իր անտառապատ բլուրների և ավանդական ճարտարապետության համար հաճախ անվանում են «Հայկական Շվեյցարիա»։ Լաստիվեր կատարած արշավը հիանալի կերպով կարելի է համատեղել Դիլիջան քաղաքում կամ հենց Ենոքավանի հյուրատներում հանգստի հետ։

1. Լավագույն ժամանակը. Ուշ գարնանից մինչև ուշ աշուն։ Կիրճն առավել գեղեցիկ է մայիս–հունիս ամիսներին, երբ ջրվեժներն առատ են, իսկ բնությունը՝ վառ կանաչ։
2. Ինչպես հասնել. Երևանից հասեք Իջևան (մոտ 140 կմ), այնուհետև տաքսիով կամ մեքենայով շարժվեք դեպի Ենոքավան գյուղ, որտեղից էլ սկսվում է քայլարշավը։
3. Տեղական խորհուրդ. Իսկական տեղական փորձառության համար գիշերեք Ենոքավանի հյուրատներից մեկում։ Տեղացիների հյուրընկալությունն ու տնական ուտեստները Ձեր ճամփորդությունն անմոռանալի կդարձնեն։

7. Հին Խնձորեսկ — Ժայռերի մեջ փորագրված քաղաքը

Սյունիքի մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ ապրիլ–հոկտեմբեր

Սյունիքի մարզում՝ Գորիս քաղաքի հարևանությամբ է գտնվում Խնձորեսկի լքված քարանձավային գյուղը: Հարյուրավոր քարանձավային կացարաններ, որոնք ժամանակին հազարավոր մարդկանց տունն են եղել, փորված են անմիջապես փխրուն ժայռերի մեջ։ Դրանք դասավորված են մեկը մյուսի վրա՝ ստեղծելով յուրօրինակ մի ուղղահայաց քաղաք՝ դրամատիկ կիրճի լանջերին։

Այս քարանձավները բնակեցված են եղել մինչև 20-րդ դարի կեսերը, երբ բնակիչները տեղափոխվեցին սարահարթի վրա կառուցված նոր գյուղը։ Այսօր 160 մետր երկարությամբ ճոճվող կամուրջը, որը ձգվում է անդնդի վրայով, կապում է կիրճի երկու կողմերը՝ առաջարկելով գլխապտույտ տեսարաններ դեպի հին բնակավայրը։

Հին Խնձորեսկի արահետներով քայլելիս դուք կտեսնեք քարափոր աստիճաններ, կիսավեր եկեղեցիներ ու կենցաղային հնագույն հետքեր, որոնք պատմում են այստեղ եռացող անցյալ կյանքի մասին։ Սա մի վայր է, որտեղ պատմությունը ձուլված է բնությանը։

1. Լավագույն ժամանակը. Գարունն ու աշունը, երբ ջերմաստիճանը հաճելի է, իսկ կիրճը ներկված է վառ գույներով։
2. Ինչպես հասնել. Գորիսից ընդամենը 12 կմ հեռավորության վրա է։ Գորիսը Երևանից մոտ 240 կմ է (ճանապարհը տևում է մոտ 4 ժամ)։
3. Խորհուրդ. Հանգստյան օրերին կամուրջը կարող է մարդաշատ լինել։

8. Ուղտասարի ժայռապատկերները — Նախապատմական արվեստ

Սյունիքի մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ միայն հուլիս–օգոստոս

Ծովի մակարդակից մոտ 3300 մետր բարձրության վրա՝ Սյունիքի բարձրավանդակի սրտում, Ուղտասար լեռան լանջերին է գտնվում մարդկության պատմության հնագույն «պատկերասրահներից» մեկը։ Սառցադաշտային լճի ափերին սփռված են հազարավոր մուգ բազալտե քարեր, որոնց վրա փորագրված են նախապատմական ժայռապատկերներ (պետրոգլիֆներ)։ Դրանք թվագրվում են մ.թ.ա. 12,000-ից մինչև 2,000 թվականներով և զարմանալի ճշգրտությամբ պատկերում են որսի տեսարաններ, կենդանիներ, ծիսական պարեր ու երկնային խորհրդանիշներ։

Ուղտասար հասնելը իսկական մարտահրավեր է. անհրաժեշտ է կա՛մ հզոր ամենագնաց, կա՛մ բազմօրյա քայլարշավ Սյունիքի բարձրադիր լեռներով։ Սակայն ջանքերն արդարացված են. կանգնելով հայելանման լճի ափին և շոշափելով քարերը, որոնց վրա 10,000 տարի առաջ մարդիկ հետք են թողել՝ դուք կզգաք ժամանակի շունչը։

1. Լավագույն ժամանակը. Միայն հուլիսն ու օգոստոսը։ Տարվա մնացած 10 ամիսներին տարածքը ծածկված է հաստ ձյունաշերտով։
2. Ինչպես հասնել. Անհրաժեշտ է ամենագնաց մեքենա (4x4) և պարտադիր՝ տեղացի ուղեկցորդ։ Արշավները սովորաբար մեկնարկում են Սիսիան քաղաքից։
3. Համատեղեք. Այս ուղևորությունը համադրեք Սիսիանի մոտ գտնվող Զորաց Քարեր (Քարահունջ) հնագույն աստղադիտարանի այցելության հետ, որը հաճախ անվանում են «Հայկական Սթոունհենջ»։

9. Թռչկան ջրվեժ — Հայաստանի հյուսիսի բնական գոհարը

Լոռու և Շիրակի սահման | Լավագույն ժամանակը՝ մայիս–հուլիս

Լոռու և Շիրակի մարզերի սահմանին՝ մեկուսացված մի կիրճում թաքնված Թռչկանը Հայաստանի ամենաբարձր և ջրառատ ջրվեժներից է:

Չնայած իր վեհաշուք տեսքին, այն դեռևս դուրս է մնում հիմնական զբոսաշրջային երթուղիներից: Ջրվեժը հզոր սպիտակ վարագույրի պես գահավիժում է մոտ 23 մետր բարձրությունից՝ մամռապատ ժայռերի վրայով, ստեղծելով թարմացնող մի օազիս:

Գարնանը, երբ սկսվում է ձնհալը, Թռչկանը դառնում է առավել հզոր ու տպավորիչ: Տարածքը հիանալի է նրանց համար, ովքեր սիրում են վայրի բնությունը, քանի որ այստեղ չկան սրճարաններ կամ աղմկոտ զվարճանքի վայրեր. միայն դուք եք և ջրվեժի որոտը:

1. Լավագույն ժամանակը. Մայիսից հուլիս, երբ ջրի հոսքն առավելագույնն է, իսկ շրջակայքը՝ ծաղկած:
2. Ինչպես հասնել. Այն գտնվում է Գյումրուց մոտ 35 կմ հեռավորության վրա (դեպի Շիրակամուտ գյուղ): Ճանապարհի մի հատվածը դժվարանցելի է, ուստի խորհուրդ է տրվում օգտագործել ամենագնաց (4x4) մեքենա:
3. Արշավներ. Ջրվեժի հարակից տարածքը հրաշալի վայր է վայրի արշավների (camping) համար: Անպայման վերցրեք ձեզ հետ տաք հագուստ և անհրաժեշտ բոլոր պարագաները, քանի որ գիշերներն այստեղ զով են:
4. Լրացուցիչ. Թռչկան այցելությունը հրաշալի կերպով կարելի է համատեղել Գյումրիում քաղաքային զբոսանքի հետ:

10. Մաթոսավանք — Դիլիջանի անտառներում թաքնված խորհուրդը

Տավուշի մարզ | Լավագույն ժամանակը՝ մայիս–հոկտեմբեր

Դիլիջան քաղաքից ընդամենը 3 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք՝ խիտ անտառների սրտում, գտնվում է մի վայր, որի մասին անգամ տեղացիներից շատերը չգիտեն։ Մաթոսավանքը 13-րդ դարի վանական համալիր է, որն այսօր կիսավեր է և գրեթե ամբողջությամբ ծածկված մամուռով ու բուսականությամբ՝ ձուլվելով շրջակա բնությանը։

Համալիրը ներառում է փոքրիկ եկեղեցի, գավիթ և գրատուն։ Չնայած ավերված վիճակին, պատերի մեջ դեռևս պահպանվել են նրբակերտ քանդակներով ու արձանագրություններով խաչքարեր։ Մաթոսավանքի մթնոլորտը առանձնահատուկ է. այստեղ չկա եկեղեցական շքեղություն, փոխարենը տիրում է անտառային լռությունն ու խաղաղությունը։

1. Լավագույն ժամանակը. Մայիս–հունիս ամիսներին՝ թարմ կանաչի մեջ ընկղմվելու համար, և սեպտեմբեր–հոկտեմբերին՝ աշնանային գույների հեքիաթը վայելելու համար։
2. Ինչպես հասնել. Արահետը սկսվում է Դիլիջանի «Շամախյան» թաղամասից։ Քայլարշավը բարդ չէ, բայց խորհուրդ է տրվում ունենալ օֆլայն քարտեզ։
3. Համատեղեք. Մաթոսավանքից կարող եք քայլել դեպի հարևանությամբ գտնվող Ջուխտակ վանք, որն ավելի բաց տարածության վրա է և նույնքան գեղեցիկ։
4. Կարևոր է. Վանքի տարածքում եղեք զգույշ. ավերակները խոցելի են, իսկ քարերը կարող են լինել սայթաքուն։